Rối loạn phổ tự kỷ (ASD) là một tình trạng phát triển thần kinh ảnh hưởng đến cách một người giao tiếp, tương tác xã hội, xử lý thông tin và nhận thức về thế giới xung quanh. Tự kỷ tồn tại trên một phổ, có nghĩa là các triệu chứng và nhu cầu hỗ trợ có thể khác nhau đáng kể giữa các cá nhân.

Nhận biết các dấu hiệu của tự kỷ sớm có thể giúp trẻ em và người lớn nhận được sự hỗ trợ, liệu pháp, điều chỉnh giáo dục và sự thấu hiểu xã hội phù hợp. Mặc dù tự kỷ thường được chẩn đoán ở tuổi thơ ấu, nhiều người - đặc biệt là phụ nữ và những người có triệu chứng nhẹ - có thể không được chẩn đoán cho đến tuổi vị thành niên hoặc trưởng thành.

Trong bài viết này, chúng ta sẽ tìm hiểu 12 dấu hiệu phổ biến của tự kỷ, giải thích cách các triệu chứng tự kỷ có thể biểu hiện khác nhau theo độ tuổi, và thảo luận về thời điểm nên tìm kiếm đánh giá chuyên môn.

Rối loạn phổ tự kỷ (ASD) là gì?

Rối loạn phổ tự kỷ là một tình trạng phát triển kéo dài suốt đời, được đặc trưng bởi những khác biệt trong giao tiếp, tương tác xã hội, xử lý cảm giác và hành vi. Theo các tiêu chuẩn chẩn đoán được nêu trong DSM-5 (Cẩm nang Chẩn đoán và Thống kê các Rối loạn Tâm thần), tự kỷ chủ yếu bao gồm:

• Những khó khăn dai dẳng trong giao tiếp và tương tác xã hội
• Các hành vi, sở thích hoặc hoạt động bị hạn chế hoặc lặp đi lặp lại
• Các triệu chứng xuất hiện từ thời thơ ấu
• Ảnh hưởng đến khả năng sinh hoạt hàng ngày

Tự kỷ không phải là một căn bệnh cần phải “chữa khỏi”. Nhiều người mắc chứng tự kỷ coi tự kỷ là một biến thể tự nhiên của sự đa dạng thần kinh ở con người, chứ không phải là một rối loạn.

12 dấu hiệu phổ biến của chứng tự kỷ

1. Khó khăn trong giao tiếp xã hội

Một trong những dấu hiệu dễ nhận biết nhất của chứng tự kỷ là khó khăn trong việc hiểu hoặc tham gia vào các tương tác xã hội thông thường.

Điều này có thể bao gồm:

• Tránh giao tiếp bằng ánh mắt
• Khó khăn trong việc bắt đầu cuộc trò chuyện
• Ít quan tâm đến các mối quan hệ với bạn bè
• Gặp khó khăn trong việc hiểu các tín hiệu xã hội
• Có vẻ như thu mình lại trong các mối quan hệ xã hội

Một số người mắc chứng tự kỷ mong muốn có những mối quan hệ bạn bè nhưng có thể gặp khó khăn trong việc nắm bắt những quy tắc ngầm trong giao tiếp xã hội.

2. Chậm phát triển ngôn ngữ hoặc khả năng nói

Nhiều trẻ tự kỷ gặp phải tình trạng chậm phát triển ngôn ngữ. Một số trẻ có thể:

• Nói chậm hơn so với dự kiến
• Sử dụng ít từ hơn
• Lặp lại các cụm từ mà không hiểu bối cảnh
• Có cách nói hoặc giọng điệu khác thường

Tuy nhiên, không phải tất cả những người mắc chứng tự kỷ đều gặp phải tình trạng chậm phát triển ngôn ngữ. Một số người trong số họ đã có vốn từ vựng phong phú ngay từ khi còn nhỏ.

3. Hành vi lặp đi lặp lại

Các hành vi lặp đi lặp lại, thường được gọi là “stimming” (hành vi tự kích thích), rất phổ biến ở người tự kỷ.

Ví dụ như:

• Vẫy tay
• Lắc lư qua lại
• Lặp lại âm thanh hoặc từ ngữ
• Xoay các vật thể
• Các động tác cơ thể lặp đi lặp lại

Những hành vi này có thể giúp điều chỉnh cảm xúc, giảm bớt lo âu hoặc mang lại sự thoải mái về mặt cảm giác.

4. Sở thích mãnh liệt hoặc rất chuyên sâu

Những người mắc chứng tự kỷ thường có sự quan tâm sâu sắc đối với các chủ đề cụ thể.

Những sở thích này có thể bao gồm:

• Ghi nhớ các sự kiện
• Dành nhiều thời gian cho một chủ đề
• Trở nên am hiểu sâu sắc về các lĩnh vực chuyên sâu

Các lĩnh vực quan tâm chung bao gồm:

• Tàu hỏa
• Số
• Bản đồ
• Công nghệ
• Động vật
• Thiên văn học
• Trò chơi điện tử

Những sở thích cụ thể có thể trở thành thế mạnh và thậm chí dẫn đến sự nghiệp thành công.

5. Nhạy cảm về giác quan

Nhiều người mắc chứng tự kỷ có cách xử lý cảm giác khác thường.

Điều này có thể bao gồm tình trạng quá nhạy cảm hoặc kém nhạy cảm với:

• Âm thanh
• Ánh sáng
• Cảm giác về bề mặt
• Mùi
• Nhiệt độ
• Vị

Ví dụ, một số loại vải có thể khiến người ta cảm thấy khó chịu, hoặc những tiếng ồn hàng ngày có thể khiến người ta cảm thấy quá tải.

Quá tải cảm giác có thể dẫn đến căng thẳng, lo âu hoặc tình trạng tê liệt.

6. Ưu tiên thói quen

Những người mắc chứng tự kỷ thường ưa thích sự ổn định và trật tự.

Những thay đổi trong thói quen hàng ngày có thể gây ra:

• Lo âu
• Căng thẳng
• Cơn bộc phát cảm xúc
• Khó thích nghi

Ví dụ như:

• Ăn những món ăn giống nhau
• Tuân thủ lịch trình nghiêm ngặt
• Cảm thấy lo lắng trước những thay đổi bất ngờ

Thói quen có thể mang lại sự ổn định về mặt cảm xúc và giảm bớt sự bất an.

7. Khó khăn trong việc hiểu cảm xúc

Một số người mắc chứng tự kỷ có thể gặp khó khăn trong việc:

• Nhận diện nét mặt
• Hiểu được giọng điệu mỉa mai
• Phân tích giọng điệu
• Đọc ngôn ngữ cơ thể

Điều này không có nghĩa là người tự kỷ thiếu khả năng đồng cảm. Trong nhiều trường hợp, người tự kỷ vẫn trải qua những cảm xúc sâu sắc nhưng lại thể hiện hoặc hiểu chúng theo cách khác.

8. Ít giao tiếp bằng ánh mắt

Tránh hoặc hạn chế giao tiếp bằng ánh mắt là một dấu hiệu phổ biến khác của chứng tự kỷ.

Đối với một số người mắc chứng tự kỷ, việc giao tiếp bằng ánh mắt có thể khiến họ cảm thấy:

• Khó chịu
• Gây xao nhãng
• Mạnh mẽ
• Quá tải cảm giác

Chỉ riêng sự khác biệt trong giao tiếp bằng ánh mắt không đủ để chẩn đoán tự kỷ, nhưng hiện tượng này thường được quan sát thấy cùng với các triệu chứng khác.

9. Những thách thức trong giao tiếp phi ngôn ngữ

Những người mắc chứng tự kỷ có thể giao tiếp theo cách khác biệt thông qua ngôn ngữ cơ thể và cử chỉ.

Ví dụ như:

• Biểu cảm khuôn mặt hạn chế
• Khó khăn trong việc sử dụng cử chỉ
• Tư thế hoặc cử động bất thường
• Khó khăn trong việc hiểu biểu cảm của người khác

Sự khác biệt trong giao tiếp có thể rất đa dạng giữa các cá nhân.

10. Khó khăn trong việc điều chỉnh cảm xúc

Tự kỷ có thể ảnh hưởng đến khả năng điều tiết cảm xúc.

Điều này có thể biểu hiện qua:

• Cơn giận dữ
• Tình trạng tê liệt
• Khó bình tĩnh lại
• Phản ứng cảm xúc mạnh mẽ

Các cơn khủng hoảng không phải là những cơn giận dỗi. Chúng thường là phản ứng trước áp lực quá lớn, quá tải cảm giác hoặc những khó khăn trong giao tiếp.

11. Các kiểu chơi khác thường ở trẻ em

Trẻ tự kỷ có thể chơi theo cách khác so với các bạn cùng lứa tuổi.

Ví dụ như:

• Xếp đồ chơi thành hàng lặp đi lặp lại
• Tập trung vào các bộ phận của đồ vật
• Chơi giả vờ còn hạn chế
• Các hành vi chơi lặp đi lặp lại

Một số trẻ em có thể thích chơi một mình hơn là tham gia các hoạt động nhóm.

12. Khó khăn trong việc thích nghi với sự thay đổi hoặc quá trình chuyển đổi

Những thay đổi có thể đặc biệt khó khăn đối với những người mắc chứng tự kỷ.

Những thách thức có thể nảy sinh khi:

• Chuyển đổi giữa các hoạt động
• Bắt đầu một việc mới
• Thay đổi môi trường
• Điều chỉnh kế hoạch một cách bất ngờ

Việc chuẩn bị trước, sử dụng lịch trình trực quan và giao tiếp rõ ràng thường giúp giảm bớt căng thẳng khi chuyển đổi.